Sprawa rozwodowa rozpoczyna się od złożenia pozwu do sądu okręgowego właściwego ze względu na ostatnie wspólne miejsce zamieszkania małżonków, jeśli przynajmniej jedno z nich tam nadal przebywa. Jeśli takiego miejsca nie ma lub ostatnie wspólne miejsce zamieszkania znajduje się za granicą, pozew należy złożyć do sądu okręgowego właściwego ze względu na miejsce zamieszkania pozwanego. W ostateczności, jeśli miejsca zamieszkania pozwanego nie da się ustalić, właściwy będzie sąd okręgowy dla miejsca zamieszkania powoda. Pozew musi spełniać wymogi formalne pisma procesowego, co oznacza podanie danych stron, wskazanie sądu, opisanie stanu faktycznego, a co najważniejsze – jasne żądanie orzeczenia rozwodu. Do pozwu należy dołączyć odpis aktu małżeństwa, odpis aktu urodzenia wspólnych małoletnich dzieci, jeśli takie są, oraz inne dowody istotne dla sprawy, takie jak zaświadczenia lekarskie czy zeznania świadków.
Do pozwu dołącza się również dowody potwierdzające, że doszło do zupełnego i trwałego rozkładu pożycia małżeńskiego. Przez zupełny rozkład rozumiemy ustanie więzi fizycznej, gospodarczej i emocjonalnej między małżonkami. Trwały rozkład oznacza, że nie ma rokowań na pojednanie. Sąd będzie badał, czy te przesłanki są spełnione, analizując całokształt sytuacji. Warto pamiętać, że rozwód nie zostanie orzeczony, jeśli wskutek niego ucierpiałoby dobro wspólnych małoletnich dzieci lub jeśli żądanie rozwodu jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. W przypadku braku dzieci, sąd może orzec rozwód bez orzekania o winie, jeśli oboje małżonkowie tego sobie życzą.
Przebieg postępowania sądowego
Po złożeniu pozwu sąd doręcza jego odpis drugiemu małżonkowi, który staje się pozwanym. Pozwany ma prawo do złożenia odpowiedzi na pozew, w której może przedstawić swoje stanowisko, ewentualnie wnieść o oddalenie powództwa lub o rozwód z orzeczeniem o winie jednego z małżonków. Następnie sąd wyznacza pierwszą rozprawę. Na tym etapie sąd stara się ustalić, czy doszło do zupełnego i trwałego rozkładu pożycia. W tym celu przesłuchuje małżonków oraz świadków, których powołano w pozwie lub odpowiedzi na pozew. Sąd może również zarządzić przeprowadzenie dowodów z dokumentów czy opinii biegłych, jeśli zajdzie taka potrzeba, na przykład w sprawach dotyczących zdrowia psychicznego jednego z małżonków.
Kolejne rozprawy odbywają się w zależności od potrzeb postępowania. Sąd może próbować mediacji między stronami, jeśli widzi szansę na pojednanie, choć w praktyce przy złożonym pozwie rozwodowym jest to rzadkość. Kluczowym elementem postępowania jest przesłuchanie stron i świadków, które pozwala sądowi na zebranie materiału dowodowego. Jeśli w sprawie występują małoletnie dzieci, sąd ma obowiązek zbadać ich dobro. Może to oznaczać przesłuchanie dzieci, jeśli są one w odpowiednim wieku i ich przesłuchanie nie zaszkodzi ich dobru psychicznemu, lub zlecenie sporządzenia opinii przez psychologa dziecięcego. Sąd musi również rozstrzygnąć kwestie dotyczące władzy rodzicielskiej, kontaktów z dziećmi oraz alimentów na ich rzecz. Jeśli strony nie dojdą do porozumienia w tych kwestiach, sąd sam je ustali, kierując się dobrem dziecka.
Orzeczenie rozwodu i jego skutki
Po zebraniu materiału dowodowego i wysłuchaniu wszystkich stron, sąd wydaje wyrok. W wyroku rozwodowym sąd orzeka o rozwiązaniu małżeństwa przez rozwód. Może również rozstrzygnąć o winie jednego z małżonków lub o braku winy obu stron. Orzeczenie o winie ma znaczenie głównie przy ewentualnym dochodzeniu alimentów po rozwodzie od byłego małżonka. Jeśli sąd orzeknie rozwód z wyłącznej winy jednego z małżonków, a drugi małżonek znajdzie się w niedostatku, może żądać od winnego małżonka alimentów. Natomiast jeśli rozwód nastąpi z winy obu stron lub żaden z małżonków nie został uznany za winnego, żądanie alimentów jest możliwe tylko w wyjątkowych sytuacjach, gdy wymaga tego współżycie społeczne.
Wyrok rozwodowy jest prawomocny po upływie dwutygodniowego terminu na złożenie apelacji od daty jego ogłoszenia. Po uprawomocnieniu się wyroku małżeństwo zostaje formalnie rozwiązane. Sąd w wyroku rozwodowym rozstrzyga również o władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi, o sposobie utrzymywania kontaktów z dziećmi przez rodzica, z którym dziecko nie mieszka na stałe, oraz o wysokości alimentów na rzecz dzieci. Jeśli strony doszły do porozumienia w tych kwestiach i zostało ono zawarte w formie ugody, sąd je zatwierdza w wyroku. W przypadku braku porozumienia, sąd sam podejmuje decyzje w tych sprawach, zawsze kierując się przede wszystkim dobrem dzieci. Warto pamiętać, że nawet po orzeczeniu rozwodu, obowiązek alimentacyjny wobec dzieci pozostaje.
